In een tijd van politieke onzekerheid, zonder regering en met toenemende spanningen rond identiteit en verdeeldheid, wordt cultuur zowel een battleground als een baken van hoop. Terwijl sommigen spreken over een "cultuuroorlog" en over een cultuurlandschap dat meer en meer gevormd lijkt door extreemrechtse narratieven, dringt zich een prangende vraag op: Welke culturele visie willen we voor Brussel vandaag, en morgen voor Europa? Dit symposium nodigt uit om gezamenlijk over deze vraag te reflecteren. Het opent een ruimte voor dialoog en verbeelding, verankerd in waarden als solidariteit, vrijgevigheid en het gevoel ergens samen bij te horen.

Geïnspireerd door het concept van Sadaka – het algemeen thema van Molenbeek voor Brussel 2030 en de kandidatuur voor Culturele Hoofdstad van Europa – brengen we burgers, kunstenaars, cultuurbeoefenaars en beleidsmakers samen om onze gedeelde verhalen te herdenken en samen een "nieuw wij" te creëren.

Kom mee nadenken, debatteren en nieuwe culturele perspectieven ontwikkelen voor een stad die focust op samenhang en een gemeenschappelijke toekomst.

Programma:

BRUSSELSE CULTUUR IN DE JAREN TWINTIG EN DERTIG!

De jaren twintig en dertig van de éénentwintigste eeuw kondigen zich aan als een kantelpunt: sociaal, ecologisch, democratisch én cultureel. Ook in Brussel wordt dit steeds voelbaarder. Politieke fragmentatie, democratisch wantrouwen, groeiende ongelijkheid en klimaatontwrichting dwingen ons tot fundamentele vragen over hoe we samenleven – en welke rol cultuur daarin speelt.
Met dit symposium willen we, aan de vooravond van een mogelijke titel als Europese Culturele Hoofdstad in 2030, die vragen op tafel leggen. Met het bidbook van Molenbeek for Brussels 2030 als inspiratie onderzoekt dit symposium hoe cultuurbeleid ook een oefening in generositeit, democratie, solidariteit en toekomstverbeelding kan en zou moeten zijn.

#1 WELK CULTUURBELEID VOOR BRUSSEL?

Vijfentwintig jaar geleden schreef Brussel geschiedenis als Europese Culturele Hoofdstad. In de nasleep van dat uitzonderlijke jaar ontstond een unieke samenwerking tussen culturele actoren over de klassieke taalgrenzen heen. In een versnipperd institutioneel landschap slaagde het Brusselse culturele veld erin de stedelijke realiteit centraal te stellen en samen te werken aan een toekomstgericht project. In de jaren nadien resulteerde deze samenwerking in een Cultureel Plan voor Brussel. Dat plan, voorgesteld in 2007, groeide uit tot een belangrijk referentiepunt voor beleidsmakers, cultuurorganisaties en stedelijke changemakers.

Maar de tijd is niet blijven stilstaan. Brussel anno 2025 is een andere stad geworden – nog diverser, nog complexer, nog gelaagder. Politieke, sociale en culturele constellaties werden grondig herschikt, zowel op lokaal als op globaal niveau. De hedendaagse civiele samenleving is een mozaïek van tijdelijke, vaak thematisch afgebakende initiatieven. Grassroots-bewegingen floreren, maar botsen op structurele zwaktes: gebrek aan continuïteit, beperkte middelen, en een groeiende afstand tot het beleid. Toch schuilt er in deze veelheid ook een potentieel. In de marges ontstaan nieuwe vormen van solidariteit, radicale zorgpraktijken, artistieke verbeelding en gedeeld verzet. Deze initiatieven vormen geen klassiek middenveld meer, maar eerder een netwerk van betrokkenheid en culturele zorg. Tegelijk dreigt het dominante discours van culturele polarisatie, identitaire vereenvoudiging en sociaal wantrouwen steeds meer terrein te winnen in het politieke debat.

Voorbereidend op een nieuwe kandidatuur als Europese Culturele Hoofdstad in 2030 wil ‘Molenbeek for Brussels 2030’ de dialoog heropenen: niet alleen over cultuur als expressie of beleving, maar over cultuur als sociale infrastructuur, als verbindende kracht, als voorstel tot samenleven. Het ‘Bidbook’ dat MB2030 indiende, kan beschouwd worden als een ‘eerste-steen-legging’ voor een mogelijk nieuw Cultuurplan. Jan Goossens en Fatima Zibouh vatten de essentie van dat Bidbook samen in een inleidende keynote. Daarna gaan ze in gesprek met enkele Brusselse cultuurwerkers over inhoud en wenselijkheid van zo’n nieuw plan. Een cultuurbeleid dat niet alleen organiseert, maar ook activeert. Dat niet alleen subsidieert, maar ook structureel verbindt. Dat niet alleen beheert, maar ook durft te dromen.

Keynote: Fatima Zibouh & Jan Goossens
Panel: Pierre Thys, Karlien Vanhoonacker (tbc), Eve deroover
Special Guests: Benjamin Dalle, Mounir Laarissi, Ayoub Ben Abdeslam

#2 CULTUUR, DEMOCRATIE EN CONFLICT

Brussel was lange tijd een uitzondering. Waar andere steden en regio’s al decennia worstelen met electorale radicalisering en populisme, bleef de hoofdstad relatief stabiel. De stedelijke realiteit – meertalig, hyperdivers, sociaal complex – leek een natuurlijke buffer tegen al te eenvoudige identitaire verhalen.

De recente Brusselse verkiezingsuitslagen zette het Brusselse politieke landschap echter op scherp. Niet één enkele ideologische verschuiving lag aan de basis, maar een combinatie van factoren. Resultaat: politieke stilstand. Geen nieuwe regering. Geen inhoudelijk debat. Enkel blokkering en wantrouwen.
Die impasse is meer dan een institutioneel probleem. Ze sijpelt door in de publieke ruimte, in de sociale relaties, en ook in het culturele veld. Terwijl grassroots-initiatieven en kunstenaars zich blijven inzetten voor verbondenheid, nuance en zorg, dreigen zij steeds vaker te opereren in een sfeer van polarisatie, verdachtmaking en verdamping van democratisch vertrouwen.

Hoe moet de culturele sector zich verhouden tot deze context? Moeten we cultureel werk nadrukkelijker positioneren als democratische praktijk? Moet de sector zich uitspreken over de gevaren van populisme, uitsluiting en ideologisch reductionisme? Wat betekent “cultureel werk” in een stad waar verschil en complexiteit onvermijdelijke uitdagingen zijn voor het samenleven? In 1991 leidde de schok van Zwarte Zondag in Vlaanderen tot de oprichting van Kunst en Democratie / Culture & Démocratie – een signaal dat cultuur ook een moreel kompas kan en moet zijn. Misschien staan we in Brussel vandaag op een gelijkaardig kruispunt. Dit debat is een uitnodiging tot positionering. Niet om partij te kiezen in de traditionele zin, maar om te onderzoeken welke rol cultuur kan en moet spelen wanneer democratische ruimte onder druk komt te staan.

Keynote: Nadia Fadil
Panel: Annabelle Van Nieuwenhuizen, Jacques Remacle, Brigitte Neervoort
Special Guests: Aline Godfrin, Astrid Begenyeza, Jan Van Busselen (tbc), Fadila Laanan

#3 SADAKA, ECOLOGIE EN DEKOLONISATIE

Sadaka – traditioneel begrepen als een daad van vrijwillige solidariteit, compassie en sociale rechtvaardigheid – vormt één van de kernbegrippen in het bidbook van MB2030. Maar wat betekent Sadaka vandaag, in een wereld die niet alleen sociaal maar ook ecologisch aan het kantelen is?
In dit debat nodigen we uit tot een bredere lezing van Sadaka: niet alleen als sociale of religieuze praktijk, maar als cultureel en politiek principe. Een principe dat ons uitdaagt om opnieuw na te denken over de relatie tussen mens en aarde. Want wie spreekt over Sadaka, spreekt over zorg. En zorg stopt niet bij de mens.

Natural Sadaka – zo staat het in het bidbook – is de uitbreiding van diezelfde zorg naar het natuurlijke leefmilieu: de bomen die ademen voor ons, de rivieren die ons laven, de gronden die ons voeden. Het is een pleidooi voor een levenshouding die ecologische verantwoordelijkheid koppelt aan morele vrijgevigheid. Het is geven, niet alleen aan mensen in nood, maar ook aan ecosystemen in crisis. Het is solidariteit met toekomstige generaties én met het leven zelf.

Deze ecologische dimensie is onlosmakelijk verbonden met dekolonisatie. De koloniale geschiedenis is geen afgesloten hoofdstuk, maar een actieve laag in het heden. Het extractiemodel van de koloniale economie – grondstoffen, kennis, lichamen, landschappen – heeft diepe sporen nagelaten in de natuurlijke systemen die vandaag onder druk staan. Kolonisatie was niet alleen sociale bezetting, het was ook ecologische bezetting: land onteigenen, bossen uitputten, biodiversiteit vernietigen. In die zin kan de huidige klimaatcrisis ook gelezen worden als een nalatenschap van een mondiaal koloniaal project. Sadaka, ecologie en dekolonisatie horen samen en ze vragen om een nieuwe verbeelding van stedelijk samenleven – ook in Brussel.

Hoe kunnen we in deze stad, met haar postkoloniale, multiculturele en hyperdiverse context, een nieuwe verbinding maken tussen kunst, ecologie en rechtvaardigheid? Welke vormen van zorg en solidariteit zijn denkbaar – en noodzakelijk – in een tijd van planetaire uitputting en structurele ongelijkheid?
Sadaka als toekomstpraktijk. Niet als liefdadigheid, maar als gedeeld engagement.

Keynote: Faustin Linyekula
Panel: David Van Reybrouck, Barbara Van Lindt (tbc), Youna Marette
Special Guests: Ans Persoons, Kalvin Soiresse, Guy Gypens (tbc)

 

Dank aan collectief Le Zwaab om ons te ontvangen
Le Zwaab is een culturele plek in Molenbeek, beheerd door de vzw Corps Ouest. Sinds april 2024 is het collectief gevestigd in de bijgebouwen en zalen van de Sint-Remigiuskerk. Na de sluiting van haar boekhandel in de Galerie Bortier, legt de vzw zich nu toe op het opvolgen van kunstenaarsresidenties in de kerk. Daarnaast organiseert Le Zwaab lezingen, concerten en evenementen. Het collectief werkt regelmatig samen met buurtverenigingen om hen toegang te geven tot de kerk en samen te reflecteren over de toekomst van het gebouw.

Photos: © Pauline Arnould